Στη σύγχρονη ιατρική και στην ψυχική υγεία, η πρόληψη αποτελεί την πρώτη γραμμή προστασίας της ανθρώπινης ζωής.
Στην περίπτωση της αυτοκτονικότητας των εφήβων, η έγκαιρη αναγνώριση του ψυχικού πόνου μπορεί να αποτρέψει μια απόπειρα και τις βαθιές συνέπειές της, τόσο για το ίδιο το παιδί όσο και για την οικογένεια, τους φίλους, τους συμμαθητές και ολόκληρη τη σχολική κοινότητα.
Η εκτίμηση του κινδύνου, ωστόσο, δεν είναι απλή υπόθεση. Δεν υπάρχει ένα μοναδικό «τεστ», μία συμπεριφορά ή ένα χαρακτηριστικό που να μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα τι πρόκειται να συμβεί.
Οι παράγοντες κινδύνου μας βοηθούν να είμαστε περισσότερο προσεκτικοί.
Γι’ αυτό χρειάζεται να αποφεύγουμε δύο επικίνδυνα άκρα: ούτε να πανικοβαλλόμαστε με κάθε αλλαγή της εφηβείας ούτε να αποδίδουμε κάθε ανησυχητικό σημάδι στην «εφηβική υπερβολή».
Πίσω από το «θέλω να πεθάνω» μπορεί να κρύβεται το «δεν αντέχω να πονάω»
Οι περισσότεροι άνθρωποι που εμφανίζουν αυτοκτονικές σκέψεις βιώνουν έντονη αμφιθυμία. Ένα μέρος τους θέλει να σταματήσει ο αβάσταχτος πόνος, ενώ ένα άλλο μέρος εξακολουθεί να αναζητά έναν λόγο για να κρατηθεί στη ζωή.
Αυτή η αμφιθυμία είναι πολύ σημαντική.
Είναι ο χώρος μέσα στον οποίο μπορεί να μπει η ανθρώπινη παρουσία, η υποστήριξη, η κατάλληλη θεραπεία και η ελπίδα. Είναι η στιγμή κατά την οποία μια ειλικρινής συζήτηση και η άμεση κινητοποίηση των ενηλίκων μπορούν να αποδειχθούν σωτήριες.
Ο έφηβος που υποφέρει δεν χρειάζεται κάποιον να του πει πόσα πράγματα έχει και γιατί «δεν δικαιολογείται» να αισθάνεται έτσι. Χρειάζεται έναν άνθρωπο που να μπορεί να μείνει δίπλα του και να του πει:
«Βλέπω ότι πονάς. Σε πιστεύω. Δεν χρειάζεται να το περάσεις μόνος σου».
Παράγοντες που μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο
Το ιστορικό προηγούμενης απόπειρας ή σοβαρού αυτοτραυματισμού αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους γνωστούς παράγοντες κινδύνου. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί με τέτοιο ιστορικό θα επιχειρήσει ξανά, αλλά ότι χρειάζεται συστηματική παρακολούθηση, θεραπευτική φροντίδα και ένα οργανωμένο σχέδιο ασφάλειας.
Άλλοι παράγοντες που χρειάζεται να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη είναι:
- Η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές και άλλες ψυχικές δυσκολίες.
- Η έντονη απελπισία και η πεποίθηση ότι «τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει».
- Η αδυναμία του παιδιού να διακρίνει εναλλακτικές λύσεις σε ένα πρόβλημα.
- Η παρορμητικότητα και η έντονη επιθετικότητα προς τον εαυτό ή τους άλλους.
- Η χρήση ή κατάχρηση αλκοόλ και άλλων ουσιών.
- Ο εκφοβισμός, η διαδικτυακή διαπόμπευση, η κακοποίηση και η απόρριψη.
- Η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, ένας χωρισμός ή μια έντονη ερωτική απογοήτευση.
- Οι σοβαρές οικογενειακές συγκρούσεις και οι δυσλειτουργικές σχέσεις.
- Η σχολική αποτυχία ή η αίσθηση ότι το παιδί δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες.
- Η κοινωνική απομόνωση και η απουσία υποστηρικτικού περιβάλλοντος.
- Μια χρόνια ή επώδυνη σωματική ασθένεια ή αναπηρία.
- Το οικογενειακό ιστορικό αυτοκτονικής συμπεριφοράς.
- Η πρόσβαση σε δυνητικά επικίνδυνα μέσα.
- Σοβαρές ψυχιατρικές εκδηλώσεις, όπως φωνές που δίνουν εντολές αυτοκαταστροφής ή προκαλούν έντονες ενοχές.
Οι παράγοντες αυτοί δεν λειτουργούν απομονωμένα. Ο κίνδυνος μπορεί να αυξάνεται όταν συνδυάζονται, όταν εμφανίζονται ξαφνικά ή όταν το παιδί αισθάνεται ότι δεν υπάρχει κανείς διαθέσιμος να το βοηθήσει.
Τα 7 σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσουμε
1. Αναφορές στον θάνατο, στην εξαφάνιση ή στην αυτοκτονία
Το παιδί μπορεί να πει ή να γράψει:
«Δεν έχει νόημα να ζω».
«Μακάρι να μην ξυπνούσα».
«Θα ήταν όλοι καλύτερα χωρίς εμένα».
«Θέλω να εξαφανιστώ».
«Δεν αντέχω άλλο».
Μπορεί επίσης να γράφει σημειώματα, να δημοσιεύει σκοτεινά ή αποχαιρετιστήρια μηνύματα ή να ζωγραφίζει επανειλημμένα εικόνες που σχετίζονται με τον θάνατο.
Δεν θεωρούμε τέτοιες εκφράσεις «απλό δράμα» ούτε προσπάθεια χειρισμού. Ακόμη και αν ειπωθούν σαν αστείο ή πάνω σε θυμό, χρειάζονται ήρεμη και άμεση διερεύνηση.
2. Έντονη απελπισία, ενοχή και αίσθημα παγίδευσης
Ο έφηβος μπορεί να νιώθει ότι βρίσκεται σε ένα αδιέξοδο από το οποίο δεν υπάρχει διαφυγή. Μπορεί να μιλά υποτιμητικά για τον εαυτό του και να λέει:
«Δεν αξίζω τίποτα».
«Τα καταστρέφω όλα».
«Είμαι βάρος για όλους».
«Δεν υπάρχει λύση».
Η έντονη απελπισία είναι ιδιαίτερα ανησυχητική, επειδή περιορίζει την ικανότητα του παιδιού να δει ότι υπάρχουν εναλλακτικές επιλογές. Εκεί όπου ο ενήλικος μπορεί να βλέπει ένα προσωρινό πρόβλημα, ο έφηβος μπορεί να βλέπει ένα μόνιμο και αβάσταχτο αδιέξοδο.
3. Κοινωνική απομόνωση και απώλεια ενδιαφέροντος
Το παιδί απομακρύνεται από φίλους και οικογένεια, εγκαταλείπει δραστηριότητες που αγαπούσε, κλείνεται για πολλές ώρες στο δωμάτιό του ή αρνείται να συμμετέχει στη σχολική ζωή.
Η ανάγκη ενός εφήβου να έχει τον προσωπικό του χώρο είναι απολύτως φυσιολογική
Η απότομη ή παρατεταμένη απόσυρση, όμως, ειδικά όταν συνοδεύεται από βαθιά θλίψη, απώλεια ενδιαφέροντος ή εκφράσεις αναξιότητας, χρειάζεται προσοχή.
4. Απότομες αλλαγές στη διάθεση και στη συμπεριφορά
Έντονος θυμός, οργή, εκδικητικότητα, φόβος, υπερβολικό άγχος, ανεξέλεγκτα ξεσπάσματα ή ακραίες εναλλαγές της διάθεσης μπορεί να αποτελούν προειδοποιητικά σημάδια.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν, μετά από μια μεγάλη περίοδο θλίψης ή αγωνίας, εμφανίζεται ξαφνικά μια ανεξήγητη ηρεμία ή ανακούφιση. Αυτή η αλλαγή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί ξεπέρασε τη δυσκολία του. Χρειάζεται να το ρωτήσουμε τι έχει αλλάξει και να παραμείνουμε κοντά του.
5. Αλλαγές στον ύπνο, στην όρεξη και στη λειτουργικότητα
Το παιδί μπορεί να κοιμάται ελάχιστα ή υπερβολικά, να εμφανίζει εφιάλτες, να χάνει ή να αυξάνει απότομα την όρεξή του και να παραμελεί την προσωπική του φροντίδα.
Μπορεί επίσης να παρουσιάζει πτώση στη σχολική του επίδοση, αδικαιολόγητες απουσίες, αδυναμία συγκέντρωσης, εγκατάλειψη στόχων και πλήρη αδιαφορία για το μέλλον.
Οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται σε μια εξαιρετικά σημαντική θέση, καθώς συχνά παρατηρούν αλλαγές που δεν είναι ορατές στο σπίτι. Η έγκαιρη επικοινωνία σχολείου και οικογένειας μπορεί να γίνει μια πολύτιμη γέφυρα προστασίας.
6. Αυτοτραυματισμός, ουσίες και επικίνδυνες συμπεριφορές
Ο αυτοτραυματισμός δεν σημαίνει πάντοτε πρόθεση αυτοκτονίας, αποτελεί όμως σοβαρό σημάδι ψυχικής οδύνης και σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο.
Ανησυχητικές είναι επίσης:
- Η ξαφνική χρήση ή κατάχρηση αλκοόλ και ουσιών.
- Η απερίσκεπτη οδήγηση.
- Οι επικίνδυνες διαδικτυακές προκλήσεις.
- Οι συχνοί καβγάδες.
- Η έκθεση σε κινδύνους χωρίς ενδιαφέρον για τις συνέπειες.
- Οι πράξεις που μοιάζουν να λένε «δεν με νοιάζει τι θα μου συμβεί».
Δεν τιμωρούμε και δεν χαρακτηρίζουμε το παιδί «χειριστικό». Η συμπεριφορά χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως έκφραση ενός πόνου που απαιτεί επαγγελματική βοήθεια.
7. Αποχαιρετισμοί, τακτοποίηση υποθέσεων και αναζήτηση μέσων
Ιδιαίτερα σοβαρά σημάδια αποτελούν:
- Η συγγραφή αποχαιρετιστήριων μηνυμάτων.
- Η παροχή αγαπημένων αντικειμένων σε φίλους ή συγγενείς.
- Οι ασυνήθιστες συγγνώμες ή οι αποχαιρετισμοί.
- Η ξαφνική τακτοποίηση προσωπικών εκκρεμοτήτων.
- Η αναζήτηση πληροφοριών σχετικά με μεθόδους αυτοκτονίας.
- Η απόκτηση ή συγκέντρωση αντικειμένων και ουσιών που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για αυτοτραυματισμό.
Όταν το παιδί έχει συγκεκριμένο σχέδιο, δηλώνει ότι σκοπεύει να ενεργήσει άμεσα ή έχει πρόσβαση σε επικίνδυνα μέσα, πρόκειται για επείγουσα κατάσταση.
Δεν το αφήνουμε μόνο ούτε για λίγα λεπτά. Απομακρύνουμε με ασφάλεια τα επικίνδυνα μέσα και καλούμε αμέσως το 112 ή μεταβαίνουμε στο πλησιέστερο εφημερεύον νοσοκομείο.
Πώς μιλάμε σε ένα παιδί όταν ανησυχούμε.
Η συζήτηση μπορεί να ξεκινήσει απλά και ανθρώπινα:
«Έχω παρατηρήσει ότι τελευταία έχεις απομακρυνθεί και φαίνεσαι πολύ πιεσμένος. Ανησυχώ για σένα και θέλω να σε ακούσω».
«Δεν χρειάζεται να μου τα εξηγήσεις όλα αμέσως. Θέλω μόνο να ξέρεις ότι είμαι εδώ».
Όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις, χρειάζεται να ρωτήσουμε άμεσα:
«Έχεις σκεφτεί να κάνεις κακό στον εαυτό σου;»
«Έχεις σκεφτεί να βάλεις τέλος στη ζωή σου;»
«Έχεις σκεφτεί πώς ή πότε θα το έκανες;»
Η άμεση ερώτηση δεν βάζει την ιδέα της αυτοκτονίας στο μυαλό του παιδιού. Αντίθετα, του ανοίγει έναν ασφαλή χώρο για να μιλήσει και μας επιτρέπει να καταλάβουμε πόσο άμεσος είναι ο κίνδυνος. Η προσέγγιση αυτή υποστηρίζεται από τις οδηγίες πρόληψης του National Institute of Mental Health.
Ακούμε χωρίς να διακόπτουμε, να ανακρίνουμε ή να προσπαθούμε αμέσως να δώσουμε λύσεις.
Λέμε:
«Σε πιστεύω».
«Χαίρομαι που μου το είπες».
«Δεν είσαι βάρος».
«Δεν θα σε αφήσω μόνο με αυτό».
«Θα ζητήσουμε βοήθεια μαζί».
Τι χρειάζεται να αποφεύγουμε
Δεν λέμε:
«Τα έχεις όλα. Γιατί κάνεις έτσι;»
«Είναι μια φάση και θα περάσει».
«Άλλοι έχουν πολύ μεγαλύτερα προβλήματα».
«Μη λες ανοησίες».
«Το κάνεις για να τραβήξεις την προσοχή».
«Σκέψου τι θα πάθουμε εμείς αν κάνεις κάτι».
Τέτοιες φράσεις ακυρώνουν τον πόνο του παιδιού, αυξάνουν την ενοχή και μπορεί να το οδηγήσουν σε ακόμη μεγαλύτερη σιωπή.
Δεν υποσχόμαστε απόλυτη μυστικότητα. Εξηγούμε με ειλικρίνεια:
«Σε αγαπώ και θέλω να σε προστατεύσω. Αυτό είναι πολύ σημαντικό για να το κρατήσουμε μόνο μεταξύ μας. Θα ζητήσουμε βοήθεια από τους κατάλληλους ανθρώπους και θα είμαι μαζί σου».
Ο ρόλος της οικογένειας και των εκπαιδευτικών
Η πρόληψη της αυτοκτονίας δεν αποτελεί ευθύνη ενός μόνο ανθρώπου. Χρειάζεται ένα προστατευτικό δίκτυο συνεργασίας ανάμεσα στην οικογένεια, στους εκπαιδευτικούς, στον σχολικό ψυχολόγο (όπου υπάρχει) και σε ειδικό ψυχικής υγείας με εμπειρία στα παιδιά και στους εφήβους.
Οι γονείς δεν χρειάζεται να γίνουν θεραπευτές του παιδιού τους. Χρειάζεται να είναι παρόντες, να ακούν και να αναζητούν έγκαιρα εξειδικευμένη βοήθεια.
Οι εκπαιδευτικοί δεν χρειάζεται να αναλάβουν μόνοι τους τη διαχείριση μιας κρίσης. Χρειάζεται να πάρουν στα σοβαρά όσα ακούν ή παρατηρούν, να ενημερώσουν άμεσα τους αρμόδιους του σχολείου και την οικογένεια και να ακολουθήσουν το προβλεπόμενο πρωτόκολλο προστασίας.
Όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, η προστασία της ζωής προηγείται της εμπιστευτικότητας.
Ένα παιδί δεν ζητά πάντοτε βοήθεια με λέξεις
Μπορεί να ζητά βοήθεια μέσα από τη σιωπή του.
Μέσα από τον θυμό του.
Μέσα από την απότομη πτώση των βαθμών του.
Μέσα από την απομόνωση, τον αυτοτραυματισμό ή μια ανάρτηση που όλοι θεωρούν υπερβολική.
Πίσω από μια δύσκολη συμπεριφορά υπάρχει συχνά ένα παιδί που δεν γνωρίζει πώς να πει:
«Πονάω. Φοβάμαι. Δεν ξέρω πώς να συνεχίσω. Χρειάζομαι κάποιον να με ακούσει».
Δεν χρειάζεται να έχουμε όλες τις απαντήσεις. Χρειάζεται να μην προσπεράσουμε τα σημάδια. Να μη φοβηθούμε να ρωτήσουμε. Να μην αφήσουμε το παιδί μόνο του.
Γιατί η παρουσία ενός ανθρώπου που ακούει χωρίς να κρίνει, πιστεύει τον πόνο και κινητοποιεί έγκαιρα τη βοήθεια μπορεί να γίνει η πρώτη γέφυρα από την απόγνωση προς την ελπίδα.
Η αυτοκτονία μπορεί να προληφθεί.
Η σιωπή μπορεί να σπάσει.
Και κανένα παιδί δεν πρέπει να μένει μόνο του μέσα στο σκοτάδι.
Άμεση βοήθεια στην Ελλάδα
- 1056 — Εθνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS, όλο το 24ωρο.
- 1018 — Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία.
- Chat 1056 παρέχουν δωρεάν υποστήριξη σε παιδιά, εφήβους, γονείς και εκπαιδευτικούς.
Τηλέφωνο: 6953064601
Email: metamorphosicenter@gmail.com
