Δημήτρης Ταχματζίδης
Ε.ΔΙ.Π. Ψυχολογίας ΠΔΜ
Υπάρχει τελικά Άγιος Βασίλης; Για να δούμε. Θα απαντήσουμε στο ερώτημα ενώνοντας κλασσικό μαρξισμό, κλασσική ψυχανάλυση, Βιτγκενστάιν, απλή φυσική βασισμένη στην Ευκλείδειο γεωμετρία και, φυσικά, κβαντική φυσική, όλα αυτά υπό το πρίσμα μιας ποιητικής λογοτεχνικής προσέγγισης.
Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι Άγιος Βασίλης δεν υπάρχει. Τα παιδιά βέβαια θα απαντήσουν το αντίθετο. Ας κάνουμε το χατίρι των παιδιών και ας υποθέσουμε ότι υπάρχει Άγιος Βασίλης. Τι είναι Άγιος Βασίλης και τι χαρακτηριστικά ή ιδιότητες έχει;
Ο Άγιος Βασίλης είναι ένας συμπαθητικός ηλικιωμένος κύριος που την παραμονή των Χριστουγέννων μοιράζει δώρα σε όλα τα καλά παιδάκια του κόσμου. Εφτά ή περισσότεροι τάρανδοι σέρνουν το έκληθρό του το οποίο μπορεί να κινείται στον αέρα. Ο Άγιος Βασίλης λοιπόν κινείται σε όλο τον κόσμο με την βοήθεια των ιπτάμενων τάρανδων, παρκάρει το έλκηθρό του στις στέγες των σπιτιών και κατεβαίνοντας τις καμινάδες βάζει τα δώρα στις κάλτσες που είναι καρφωμένες επάνω από το οικογενειακό τζάκι. Ας δούμε πως το καταφέρνει αυτό.
Το χρονικό πρόβλημα
Ας υποθέσουμε ότι σε όλο τον κόσμο υπάρχουν δύο δισεκατομμύρια παιδιά ηλικίας από 0 έως 12 ετών. Ο Άγιος Βασίλης πρέπει να μοιράσει τα δώρα των παιδιών την παραμονή των Χριστουγέννων μέσα σε πέντε λεπτά, ακριβώς πριν το ρολόι χτυπήσει δώδεκα στα μεσάνυχτα. Ας κάνουμε λοιπόν την διαίρεση: 300 δευτερόλεπτα δια δύο δισεκατομμύρια παιδιά ίσον:
0,00000015 δευτερόλεπτα ανά παιδί
Δηλαδή, 0,00000015 κλάσματα του δευτερολέπτου έχει στη διάθεσή του ο Άγιος Βασίλης για να δώσει τα δώρα σε κάθε παιδί. Μέσα σε αυτά τα κλάσματα του δευτερολέπτου ο Άγιος Βασίλης θα πρέπει να διανύσει και μία σημαντική απόσταση, για παράδειγμα, από το παιδί του Βερολίνου, στο παιδί των Αθηνών και μετά στο άλλο παιδί του Λονδίνου κ.ο.κ. Στην πραγματικότητα όμως ο Άγιος Βασίλης έχει αρκετά περισσότερο χρόνο στη διάθεσή του.
Η σχετικότητα του χρόνου
Είναι κοινή η πεποίθηση ότι ο χρόνος γενικά δεν είναι σταθερός και ότι κινείται διαρκώς. Αυτό είναι σφάλμα. Ας πάρουμε ένα συγκεκριμένο χρονικό σημείο: 24/12/2025, 23:59 & 59΄΄. Το χρονικό αυτό σημείο είναι η παραμονή των Χριστουγέννων του έτους 2025. Αυτό το χρονικό σημείο είναι και η στιγμή στην οποία θα πρέπει ο Άγιος Βασίλης να βρίσκεται στο σαλόνι όλων των μικρών μας φίλων. Ας ονομάσουμε αυτό το χρονικό σημείο Α.
Όταν η Νέα Ζηλανδία θα βρίσκεται στο χρονικό σημείο Α, τότε όλα τα υπόλοιπα μέρη του κόσμου που δεν βρίσκονται στον ίδιο κάθετο γεωγραφικό άξονα με τη Νέα Ζηλανδία θα έχουν διαφορετικό χρονικό σημείο λόγω της διαφοράς ώρας που υπάρχει σε διαφορετικές χρονικές ζώνες. Στην πραγματικότητα το χρονικό σημείο Α θα υφίσταται κάπου σε όλο τον κόσμο για 24 ώρες μέχρις ότου να ξημερώσει η επόμενη μέρα των Χριστουγέννων. Επομένως ο Άγιος Βασίλης θα πρέπει να εκμεταλλευτεί αυτή τη λεπτομέρεια για να μπορέσει να μοιράσει όλα τα δώρα σε όλα τα παιδιά του κόσμου.
Στην πραγματικότητα το ρολόι του Άγιου Βασίλη δείχνει μόνο μία ώρα: την 23:59 & 59΄΄ και για τον ίδιο αλλάζει μόνο ο χώρος στον οποίο θα πρέπει να βρίσκεται το ίδιο χρονικό σημείο. Άρα λοιπόν η ώρα 23:59 & 59΄΄ θα βρίσκεται διαρκώς σε ‘ισχύ’ για 24 ώρες, δηλαδή για 86400 δευτερόλεπτα. Ας κάνουμε τη νέα μας διαίρεση:
86400 δευτερόλεπτα δια 2 δισεκατομμύρια = 0,0000432 δευτερόλεπτα ανά παιδί
Δηλαδή, 0,0000432 δευτερόλεπτα για κάθε παιδί πρέπει να διαθέσει ο Άγιος Βασίλης για να μοιράσει τα δώρα στα παιδιά. Κι όμως τα πράγματα είναι ακόμη πιο δύσκολα.
Το πρόβλημα της ταχύτητας
Ας υποθέσουμε ότι ο Άγιος Βασίλης πρέπει να μοιράσει στο χρονικό σημείο Α δύο δώρα σε δύο παιδιά που απέχουν σε μεγάλη απόσταση μεταξύ τους αλλά η χρονική διαφορά δεν είναι μεγάλη: π.χ. ένα παιδί στη Θεσσαλονίκη και ένα παιδί στην Αθήνα. Και οι δύο πόλεις θα έχουν σχεδόν ταυτόχρονα (με απειροελάχιστες αποκλίσεις) το χρονικό σημείο Α αλλά ο καημένος ο Άγιος Βασίλης θα πρέπει να διανύσει τα 500 χιλιόμετρα που χωρίζουν τις δυο πόλεις με μεγάλη ταχύτητα για να μπορέσει να είναι εντάξει στην ώρα του.
Ο μαθηματικός τύπος για την ταχύτητα είναι:
Ταχύτητα = Απόσταση / Χρόνος
Άρα, για να υπολογίσουμε την ταχύτητα που χρειάζεται: 500 χιλιόμετρα (που ισούται με 500.000 μέτρα) διαιρούμενα με 0,0000432 δευτερόλεπτα:
500.000 / 0,0000432 = 11.574.074.074 μέτρα ανά δευτερόλεπτο
Ή, αν το εκφράσουμε σε χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο:
11.574.074 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο!
Για να καταλάβουμε το μέγεθος της ταχύτητας αυτής, ας την συγκρίνουμε με την ταχύτητα του φωτός, που είναι περίπου 300.000 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο. Η ταχύτητα που χρειάζεται ο Άγιος Βασίλης είναι:
11.574.074 / 300.000 ≈ 38,58 φορές την ταχύτητα του φωτός!
Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμη περισσότερο εάν αναλογιστούμε ότι ο Άγιος Βασίλης έχει να μοιράσει πολλά περισσότερα δώρα όχι μόνο στη Θεσσαλονίκη αλλά και σε ενδιάμεσους σταθμούς (Λάρισα, Λαμία, κλπ). Κάθε επιπλέον στάση αυξάνει την απαιτούμενη ταχύτητα!
Η φυσική του έλκηθρου
Για να μπορέσει να κινηθεί με τέτοιες υπερφωτεινές ταχύτητες ένα έλκηθρο, φορτωμένο με δύο δισεκατομμύρια δώρα, θα πρέπει σίγουρα να δαπανά τεράστιες ποσότητες ενέργειας. Επιπλέον, είναι σίγουρο ότι το έλκηθρο αυτό θα πρέπει να κινείται με ταχύτητα πολλαπλάσια του φωτός έτσι ώστε να κυρτώνει το χωροχρόνο χωρίς να κινείται όμως ούτε στο μέλλον, ούτε στο παρελθόν.
Επιπλέον, το γεγονός ότι κινείται με ταχύτητες της τάξης των 38,58 φορών την ταχύτητα του φωτός, εξηγεί και το κόκκινο χρώμα της στολής του, καθώς κάθε αντικείμενο που κινείται με αυτές τις ταχύτητες μετατοπίζεται στο φάσμα των ερυθρών συχνοτήτων (υπερβολικό φαινόμενο Doppler). Γι αυτό λοιπόν φτάνουμε και στο τελικό μας συμπέρασμα:
Αυτό που γνωρίζουμε ως Άγιο Βασίλη είναι η νοητική αναπαράσταση ενός ενδεκαδιάστατου όντος που στο δικό μας κόσμο είναι ένα ον το οποίο μπορεί να καμπυλώνει τον χωροχρόνο ώστε να μπορεί να μοιράζει τα δώρα.
Η ψυχαναλυτική και φιλοσοφική διάσταση
Σε ένα πρωτόγονο στάδιο αντίληψης ο Άγιος Βασίλης γίνεται αντιληπτός από τη χριστιανική αντίληψη ως ένα αντικείμενο λατρείας, το οποίο ενδύεται με μονομερείς κανόνες πρόσληψης (την πίστη) για να μπορέσει να γίνει αντιληπτός από τα μικρά παιδία. Στη συνέχεια, το παιδί καλείται να αρνηθεί την ύπαρξη του Άγιου Βασίλη ως ένδειξη της ωριμότητάς, ως απόδειξη της μετάβασης από το φαντασιακό επίπεδο στο επίπεδο της πραγματικότητας.
Υπό την έννοια αυτή, ο άνθρωπος καλείται να απαρνηθεί κάτι το οποίο δημιούργησε ο ίδιος. Όμως μία πιο προσεκτική θεώρηση του συνόλου αποδεικνύει στα έκπληκτα μάτια των παρατηρητών ότι εφόσον ο Άγιος Βασίλης μπορεί να εξηγηθεί με όρους επιστημονικούς, με όρους, δηλαδή, της φυσικής επιστήμης, τότε λογικά πρέπει να υπάρχει. Και εφόσον υπάρχει, τότε τα παιδιά που πιστεύουν σε αυτόν πραγματικά τον βλέπουν, όπως βλέπουν και τον άγγελο στα φτερά του Έρωτα του Βιμ Βέντερς.
Εφόσον, λοιπόν, ο Άγιος Βασίλης μπορεί να αποτελέσει το σημείο αναφοράς των σκέψεών μας και, επιπλέον, μπορεί να εξηγηθεί επιστημονικά, η ύπαρξη του Άγιου Βασίλη ως αντικείμενο σκέψης είναι ανεξάρτητη από την πράξη μας να σκεφθούμε τον ίδιο. Γι’ αυτό, λοιπόν, ο Άγιος Βασίλης έχει πραγματική ύπαρξη ακόμη κι αν δεν είναι εν ενεργεία ύπαρξη, υπό την έννοια ότι δεν είναι δυνατόν να τον συναντήσουμε αύριο το πρωί και να πιούμε καφέ μαζί του. Εν ολίγοις, ο Άγιος Βασίλης υπάρχει και έχει μία υπόσταση:
- επειδή μπορούμε να τον σκεφτούμε
- επειδή μπορούμε να τον εξηγήσουμε επιστημονικά.
Ας θυμηθούμε τα λόγια του Σοβιετικού παιδαγωγού Vygotsky που βρίσκονται και στην αρχή του μανιφέστου μας:
«Το ουσιώδες χαρακτηριστικό γνώρισμα της φαντασίας είναι το γεγονός ότι η συνείδηση αποσπάται από την πραγματικότητα. Η φαντασία είναι μία αυτόνομη δραστηριότητα της συνείδησης κατά την οποία παρατηρείται μία απομάκρυνση από κάθε είδους άμεσης πρόσληψης της πραγματικότητας…Σε προχωρημένα επίπεδα ανάπτυξης της σκέψης θα δούμε ότι η κατασκευή των νοητικών μας εικόνων δεν προκύπτει αποκλειστικά από την πραγματικότητα.»
Στο ερώτημα, λοιπόν, αν υπάρχει Άγιος Βασίλης, απαντάμε ‘ναι’ χωρίς να θεωρηθούμε τρελοί σουρεαλιστές παρά μόνο ως παρατηρητές που αποδέχονται την εννοιολογική ψευδαίσθηση ότι καθετί το επιστημονικά αποδεδειγμένο πρέπει να είναι και υπαρκτό, όσο παράλογο και αν είναι. Γιατί όπως έλεγε και ο Σέρλοκ Χολμς:
If you eliminate the impossible, whatever remains, however improbable, must be the truth
Η μαρξιστική ανάλυση
Εδώ μπαίνει τώρα στο παιχνίδι και η ψυχαναλυτική επιστήμη προσπαθώντας να εξηγήσει τί ανάγκες ή τί σκοπιμότητες του ανθρώπου καλύπτει η πίστη στην ύπαρξη ή στην ανυπαρξία του Άγιου Βασίλη και ποιες οι παιδαγωγικές χρήσεις μιας τέτοιας στάσης απέναντι σε αυτόν. Αυτό που ο Βιτγκενστάιν θα ονόμαζε ως: «η λειτουργικότητα της αλήθειας».
Αυτού του είδους η θεώρηση θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε ότι εκτός από την μαρξιστική θεώρηση της πραγματικότητας, σύμφωνα με την οποία, η εικόνα του κόκκινου χαμογελαστού Άγιου Βασίλη είναι κοινωνικά κατασκευασμένη από την Coca Cola, η οποία εκμεταλλεύεται τους αφελείς καταναλωτές για να αυξήσει τα ήδη υπερβολικά μεγάλα κέρδη της εταιρίας, υπάρχει και μία άλλη πραγματικότητα, εκείνη του απείρως παρατεινόμενου Άγιου Βασίλη που κάμπτει τον χωροχρόνο από το ενδεκαδιάστατο παλάτι του.
Ο πραγματικός Άγιος Βασίλης
Μία τέτοια πολυμορφική αντίληψη της πραγματικότητας μας κάνει να φανταστούμε έναν Άγιο Βασίλη, που είναι ένας πολύ σοβαρός σχεδόν αυστηρός ψυχαναλυτής όταν απευθύνει συνοφρυωμένος την ερώτηση: «Ήσουν καλό παιδί φέτος;» Επιπλέον, ο Άγιος Βασίλης είναι και ένας πολύ γελαστός κύριος, μόνο που δεν χαμογελά στα παιδιά. Αυτό είναι παρανόηση.
Έτσι εξηγείται και το γέλιο του: δεν γελά λέγοντας «ΧΑ! ΧΑ!» που είναι και το φυσιολογικό γέλιο της χαράς, αλλά χρησιμοποιεί το κλασικό γέλιο «ΧΟ! ΧΟ!» που είναι το κλασικό χονδροειδές γέλιο της ειρωνείας. Ο Άγιος Βασίλης είναι ο απείρως παρατεινόμενος ψυχαναλυτής που κινείται με την ταχύτητα του φωτός που τον εκμεταλλεύονται οι πολυεθνικές εταιρίες για να αυξήσουν τα κέρδη τους βάζοντάς τον να χαμογελά στους ενήλικες, δηλαδή στην ανασφάλεια των ενηλίκων που πίσω από το χαμογελαστό βλέμμα του δεν βλέπουν τίποτε άλλο παρά μόνο την προσπάθεια αναβίωσης της χαμένης παιδικής αθωότητας, μιας αθωότητας που στην πραγματικότητα υπήρξε μόνο στο μυαλό τους, γιατί κανείς στην παιδική του ηλικία δεν υπήρξε αθώος.
Επίλογος
Και όταν όλη η συζήτηση σχετικά με τον Άγιο Βασίλη σταματήσει, ένα ερώτημα θα πλανάται ακόμη αναπάντητο:
«Έχουν οι Εσκιμώοι Άγιο Βασίλη;»
