ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥ: ΟΤΑΝ Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΑΡΧΙΖΕΙ ΝΑ ΣΑΣ ΕΞΑΝΤΛΕΙ
Η φροντίδα ενός ανθρώπου δεν είναι μόνο όσα κάνουμε για εκείνον.
Δεν είναι μόνο τα φάρμακα, το φαγητό, οι μετακινήσεις, τα ραντεβού ή η καθημερινή βοήθεια.
Είναι και όλα όσα κουβαλά ο φροντιστής στο μυαλό του.
«Πήρε το φάρμακό του;»
«Κι αν πέσει όταν λείπω;»
«Γιατί δεν δέχεται να τον βοηθήσω;»
«Πώς θα τα προλάβω όλα;»
«Μήπως δεν κάνω αρκετά;»
«Μπορώ να φύγω για λίγες ώρες ή είναι εγωιστικό;»
Για έναν οικογενειακό φροντιστή, η φροντίδα συχνά δεν έχει πραγματικό τέλος βάρδιας.
Για έναν επαγγελματία φροντιστή, η βάρδια μπορεί να τελειώνει, αλλά ορισμένες εικόνες, σκέψεις ή περιστατικά μπορεί να συνεχίζουν να υπάρχουν μετά την αποχώρηση από τη δουλειά.
Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει ένας άνθρωπος που χρειάζεται φροντίδα.
Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος άνθρωπος:
εκείνος που τη δίνει.
Η ΨΥΧΙΚΗ ΕΠΙΒΑΡΥΝΣΗ ΤΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ «ΚΟΥΡΑΣΗ»
Η κόπωση είναι ένα μέρος της εμπειρίας.
Υπάρχει όμως και η συνεχής ευθύνη.
Η επαγρύπνηση.
Η επανάληψη.
Η αβεβαιότητα.
Οι δύσκολες αποφάσεις.
Η αλλαγή των οικογενειακών ρόλων.
Η αίσθηση ότι ο προσωπικός χρόνος μειώνεται συνεχώς.
Η φροντίδα μπορεί σταδιακά να καταλαμβάνει όλο και μεγαλύτερο χώρο στην καθημερινότητα, χωρίς ο φροντιστής να αντιλαμβάνεται πότε ακριβώς πέρασε από το:
«Βοηθάω έναν άνθρωπο»
στο:
«Η ζωή μου περιστρέφεται πλέον αποκλειστικά γύρω από τη φροντίδα.»
ΟΤΑΝ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΟΥ ΦΡΟΝΤΙΖΟΥΜΕ ΑΡΝΕΙΤΑΙ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ
Μία από τις δυσκολότερες εμπειρίες είναι να προσπαθείς να βοηθήσεις κάποιον που δεν θέλει να βοηθηθεί.
«Δεν θέλω να κάνω μπάνιο.»
«Δεν χρειάζομαι κανέναν.»
«Άφησέ με ήσυχο.»
«Μου κλέβεις τα πράγματα.»
Η πρώτη αντίδραση του φροντιστή συχνά είναι να επιμείνει περισσότερο.
Όμως πίσω από μία άρνηση μπορεί να υπάρχουν διαφορετικοί λόγοι:
• φόβος,
• πόνος,
• ντροπή,
• ανάγκη διατήρησης ελέγχου,
• σύγχυση,
• δυσκολία κατανόησης,
• αίσθηση απώλειας της αυτονομίας.
Δεν σημαίνει ότι κάθε άρνηση πρέπει να γίνει δεκτή, ειδικά όταν υπάρχει θέμα ασφάλειας.
Σημαίνει όμως ότι πριν μετατρέψουμε μία στιγμή σε μάχη, αξίζει να αναρωτηθούμε:
«Τι μπορεί να προσπαθεί να μου επικοινωνήσει αυτή η συμπεριφορά;»
«ΣΟΥ ΤΟ ΕΧΩ ΠΕΙ ΕΚΑΤΟ ΦΟΡΕΣ»
Η επανάληψη μπορεί να είναι εξαντλητική.
Για τον φροντιστή είναι η εικοστή φορά.
Για έναν άνθρωπο όμως με σημαντική γνωστική δυσκολία, η ερώτηση μπορεί να βιώνεται κάθε φορά σαν να είναι η πρώτη.
Η συνεχής διόρθωση:
«Σου το είπα πριν από λίγο.»
«Πάλι το ξέχασες;»
«Πόσες φορές θα το πούμε;»
συχνά δεν επιλύει τη δυσκολία.
Μπορεί αντίθετα να δημιουργήσει περισσότερη ένταση, ντροπή ή αναστάτωση.
Η επικοινωνία στη φροντίδα δεν αφορά μόνο το τι είναι αντικειμενικά σωστό.
Αφορά και το τι μπορεί να επεξεργαστεί ο άνθρωπος που έχουμε απέναντί μας εκείνη τη στιγμή.
Σημαντική σημείωση: κάθε αιφνίδια σύγχυση ή σημαντική αλλαγή συμπεριφοράς χρειάζεται κατάλληλη αξιολόγηση και δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στην ηλικία ή σε μία υπάρχουσα διάγνωση.
«ΤΟΝ ΑΓΑΠΩ, ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΑΝΤΕΧΩ ΑΛΛΟ»
Υπάρχουν συναισθήματα που πολλοί φροντιστές δυσκολεύονται να παραδεχτούν.
Θυμός.
Εκνευρισμός.
Απογοήτευση.
Ανάγκη να φύγουν για λίγο.
Ακόμη και η σκέψη:
«Δεν θέλω σήμερα να ασχοληθώ με κανέναν.»
Η εμφάνιση τέτοιων συναισθημάτων δεν σημαίνει από μόνη της ότι κάποιος δεν αγαπά τον άνθρωπο που φροντίζει.
Σημαίνει συχνά ότι οι απαιτήσεις έχουν γίνει πολύ μεγάλες.
Ταυτόχρονα, η κούραση δεν δικαιολογεί προσβολές, παραμέληση ή κακομεταχείριση.
Ο θυμός μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένα σημαντικό σήμα:
«Έχω φτάσει σε σημείο που κάτι χρειάζεται να αλλάξει.»
ΟΤΑΝ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ Η ΕΝΟΧΗ
«Αν φύγω για λίγες ώρες, τον εγκαταλείπω.»
«Θα έπρεπε να μπορώ να το κάνω μόνος μου.»
«Είναι η μητέρα μου. Είναι υποχρέωσή μου.»
«Δεν μπορώ να τη βάλω σε μονάδα. Θα νιώθω ότι την πρόδωσα.»
Η ενοχή μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να αναλάβει περισσότερα από όσα είναι πραγματικά βιώσιμα.
Ένα χρήσιμο ερώτημα είναι:
Τι αποτελεί δική μου ευθύνη και τι απαιτώ από τον εαυτό μου να ελέγξει ενώ στην πραγματικότητα δεν μπορεί;
Η καλή φροντίδα δεν απαιτεί από έναν άνθρωπο να είναι διαθέσιμος είκοσι τέσσερις ώρες την ημέρα, να μην κουράζεται και να μην έχει δικές του ανάγκες.
Χρειάζεται όμως να αναγνωρίζει πότε οι δυνατότητές του δεν επαρκούν πλέον και να αναζητά κατάλληλη βοήθεια.
ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΟΤΑΝ Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΑΡΧΙΖΕΙ ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΜΒΑΝΕΙ ΟΛΗ ΤΗ ΖΩΗ
Δεν υπάρχει ένα μοναδικό «τεστ» που να καθορίζει ότι ένας φροντιστής έχει φτάσει στα όριά του.
Υπάρχουν όμως αλλαγές που αξίζει να μην αγνοούνται.
Για παράδειγμα:
• ο ύπνος έχει επηρεαστεί σημαντικά,
• δεν υπάρχει σχεδόν καθόλου προσωπικός χρόνος,
• έχουν περιοριστεί οι κοινωνικές σχέσεις,
• υπάρχει συνεχής ευερεθιστότητα,
• ο φροντιστής αισθάνεται ότι δεν μπορεί ποτέ να απομακρυνθεί,
• παραμελεί τη δική του υγεία,
• νιώθει ότι έχει χάσει την ταυτότητά του έξω από τον ρόλο του φροντιστή,
• εμφανίζονται ολοένα συχνότερα θυμός ή απότομες αντιδράσεις,
• αισθάνεται ότι «δεν μπορεί άλλο» αλλά συνεχίζει χωρίς υποστήριξη.
Η αναζήτηση βοήθειας πριν φτάσουμε στην κρίση είναι μέρος της υπεύθυνης φροντίδας.
Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΡΧΙΣΕΙ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟ
Ιδιαίτερα στη μακροχρόνια φροντίδα και σε ορισμένες νευρογνωστικές παθήσεις, ο άνθρωπος μπορεί να είναι ακόμη παρών αλλά η σχέση να έχει αλλάξει σημαντικά.
Η κόρη που κάποτε ζητούσε συμβουλές από τη μητέρα της μπορεί τώρα να χρειάζεται να παίρνει αποφάσεις για εκείνη.
Ο σύζυγος μπορεί σταδιακά να βιώνει περισσότερο τον ρόλο του φροντιστή και λιγότερο τον ρόλο του συντρόφου.
Ο επαγγελματίας φροντιστής μπορεί να αποχαιρετά επανειλημμένα ανθρώπους με τους οποίους είχε δημιουργήσει ουσιαστικό δεσμό.
Μπορεί επομένως να υπάρξει θλίψη για αλλαγές που έχουν ήδη συμβεί, ακόμη και όταν ο άνθρωπος που φροντίζουμε βρίσκεται ακόμη κοντά μας.
Η αναγνώριση αυτής της εμπειρίας δεν μειώνει την αγάπη.
Της δίνει χώρο.
ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ: ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΑ ΜΟΝΟ BURNOUT
Υπάρχει και μία διαφορετική μορφή ψυχικής επιβάρυνσης.
Ο επαγγελματίας μπορεί να γνωρίζει πώς θα ήθελε να φροντίσει έναν άνθρωπο, αλλά να αισθάνεται ότι οι πραγματικές συνθήκες δεν του επιτρέπουν να το κάνει.
Έλλειψη χρόνου.
Πολλοί άνθρωποι που χρειάζονται ταυτόχρονα βοήθεια.
Περιορισμένοι πόροι.
Αποφάσεις που δεν βρίσκονται στον δικό του έλεγχο.
Και στο τέλος η σκέψη:
«Δεν έκανα αρκετά.»
Στην επιστημονική βιβλιογραφία έχει περιγραφεί η έννοια της ηθικής δυσφορίας: η επιβάρυνση που μπορεί να προκύψει όταν ο επαγγελματίας γνωρίζει ή πιστεύει ποια φροντίδα θα ήταν σωστή, αλλά περιορισμοί δεν του επιτρέπουν να ενεργήσει όπως θα ήθελε.
Αυτό είναι διαφορετικό από το να θεωρεί απλώς ότι «δεν αντέχει την πίεση».
Και είναι σημαντικό να μπορούμε να διαχωρίζουμε:
τι ήταν πραγματικά δική μου ευθύνη,
τι μπορούσα να επηρεάσω,
και τι αποτελούσε περιορισμό του συστήματος μέσα στο οποίο εργάζομαι.
ΠΟΙΟΣ ΦΡΟΝΤΙΖΕΙ ΤΟΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗ;
Η φράση «πρέπει να φροντίζεις και τον εαυτό σου» είναι σωστή, αλλά συχνά ανεπαρκής.
Ένας άνθρωπος που βρίσκεται διαρκώς σε επιφυλακή δεν χρειάζεται απλώς να του πούμε να κάνει ένα μπάνιο, μία βόλτα ή να «σκεφτεί θετικά».
Μπορεί να χρειάζεται:
• πρακτικό μοίρασμα ευθυνών,
• συγκεκριμένα όρια,
• χρόνο χωρίς ευθύνη φροντίδας,
• ενημέρωση και εκπαίδευση,
• υποστήριξη από άλλα μέλη της οικογένειας,
• επαγγελματική ψυχολογική υποστήριξη,
• οργανωτική υποστήριξη όταν εργάζεται σε δομή,
• και κυρίως την αναγνώριση ότι δεν χρειάζεται να φτάσει στην κατάρρευση για να δικαιούται βοήθεια.
Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗ ΕΙΝΑΙ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ
Η προστασία του φροντιστή δεν βρίσκεται απέναντι από την προστασία του ανθρώπου που φροντίζεται.
Οι δύο ανάγκες συνδέονται.
Ένας άνθρωπος που μπορεί να αναγνωρίζει τα όριά του, να ζητά υποστήριξη, να κατανοεί καλύτερα τις δύσκολες συμπεριφορές και να διατηρεί χώρο για τη δική του ζωή μπορεί να προσφέρει φροντίδα με μεγαλύτερη σταθερότητα.
Γιατί πίσω από κάθε άνθρωπο που χρειάζεται φροντίδα υπάρχει και ένας άνθρωπος που προσπαθεί να τη δώσει.
Και οι δύο χρειάζονται προστασία.
Δώρα Κακαΐτσα
Ψυχολόγος – Συνθετική Συμβουλευτική
Metamorphosis Center
